Varlık Yönetimi Kapsamında Yeni Projeler İçin Yaşam Döngüsü Kriterleri

Günümüz şartlarında pazarın çok daralmış olması, ekonomik ve sektörel risklerin belirsizliği ve eldeki sermayenin doğru projeye kanalize edilememe endişesi sebebiyle yatırım isteği birçok sanayici ve girişimci için önceliğini kaybettiğini görmekteyiz.

Yukarıda belirtmiş olduğum olumsuzluklar nedeniyle birçok yatırımcı elindeki sermayeyi işini geliştirmek yada yeni üretim ortamları yaratmaktansa arsa alımları, borsa, altın gibi yatırım araçlarında değerlendirmeye yöneldiğini görebiliyoruz.

Tam da bu noktada yatırım fizibilitesini minimum öngörü ve belirsizliğe taşıyan Yaşam Döngüsü Analizi çok faydalı bir araç olarak karşımız çıkmaktadır.

Yazının devamında detaylandırmış olduğum kriterler yeni yatırım projeleri için bakış açınızı değiştirecek bilgiler içermektedir. Mevcut varlıklar için ise yaşam döngüsü analizi yöntem olarak benzerlikler içerse de detaylarını bir sonraki yazımda değinmeye çalışacağım.

Öncelikle Yaşam Döngüsü Kavramını açıklayarak başlarsak…

Yaşam döngüsü' kelimesi, bağlama bağlı olarak çeşitli anlamlara gelir.

Çevre bilimlerinde yaşam döngüsü, enerjinin ve malzemelerin, topraktaki ham maddeden başlayarak, işleme, şekillendirme, nihai ürünün montajı ve kullanım sonrası bertarafına kadar üretim sistemi boyunca akışını ifade eder.

İş dünyasında yaşam döngüsü, bir ürünün yaşam döngüsü, ürünün piyasada olduğu dönemi ifade eder.

ISO 55001 Varlık Yönetim Sistemi kapsamında Yaşam Döngüsü Analizi (Life Cycle Analysis / Life Cycle Costing – LCC), varlıkların tasarımdan elden çıkarmaya kadar olan tüm sürecinin değer, risk, maliyet ve performans açısından bütüncül değerlendirilmesini amaçlamaktadır.

Bu konu özellikle stratejik karar alma, yatırım gerekçelendirme ve bakım stratejileri ile ilişkilendirilmektedir.

Özellikle sermaye yoğun sektörlerde ve altyapı sistemlerinde, işletme aşaması genellikle uzundur, çoğu zaman birkaç on yıl sürer. Bu nedenle, sistem performansını, verimliliğini veya güvenliğini artırmak, sürekli iyileştirme ve yükseltme, yenileme ve yatırım yoluyla sistemleri geliştirmek, yaşam döngüsü yönetiminin temel görevleridir

ISO 55001’de Yaşam Döngüsü Analizinin Yeri

Yaşam döngüsü yaklaşımı doğrudan ve dolaylı olarak şu maddelerle ilişkilendirmek doğru olacaktır.

Madde 4.1 – Kuruluşun bağlamı

Madde 6.2 – Varlık yönetimi hedefleri

Madde 7.5 – Bilgi gereksinimleri

Madde 8.1 – Operasyonel planlama ve kontrol

Madde 8.2 – Değişikliklerin yönetimi

Madde 8.3 – Dış kaynak kullanımı

Madde 10 – İyileştirme

Bu noktada “Kuruluş, varlıklarla ilgili kararlarını sadece ilk yatırım maliyetine göre mi alıyor, yoksa yaşam döngüsü boyunca yaratacağı değeri mi esas alıyor?” sorusuna cevap aranmaktadır.

ISO 55001 Perspektifi ile Yaşam Döngüsü Aşamaları

Değerlendirme aşağıdaki tüm aşamaları kapsamalıdır:

1. İhtiyacın tanımlanması & planlama

2. Tasarım & mühendislik

3. Satın alma / tedarik

4. Kurulum & devreye alma

5. İşletme

6. Bakım & yenileme

7. Elden çıkarma / bertaraf

Yaşam Döngüsü Analizinde Dikkat Edilmesi Gereken Temel Noktalar

Stratejik Uyum

Varlık yaşam döngüsü kararları:

• Kurumsal hedefler

• Varlık yönetimi politikası

• Varlık yönetimi stratejisi ile uyumlu olmalıdır.

Toplam Yaşam Döngüsü Maliyeti (Life Cycle Cost – LCC)

Maliyet Türü	Örnekler
İlk yatırım	Makine bedeli, montaj
İşletme	Enerji, sarf
Bakım	Yedek parça, işçilik
Duruş	Üretim kaybı
Risk	İş güvenliği, kalite
Elden çıkarma	Söküm, atık

Bu aşamada Yaşam Döngüsü Maliyet Analizi ile alternatif varlık senaryoları karşılaştırması yapılmalıdır.

Ayrıca Nakit Akışı ve İç Verim (NPV & IRR) analizleri yapılması gerekir.

Risk Tabanlı Değerlendirme

Her yaşam döngüsü aşaması için Madde 6.1 gereği aşağıda kriterler değerlendirmeye alınması uygun görülür.

• Teknik risk

• Operasyonel risk

• Finansal risk

• İş sağlığı ve güvenliği

• Çevresel risk

Performans & Güvenilirlik Kriterleri

Yaşam döngüsü analizi aşağıdaki göstergelerle desteklenmelidir:

• MTBF / MTTR

• Kullanılabilirlik (Availability)

• Enerji verimliliği

• Kalite etkisi

• Yedek parça bulunabilirliği

Bakım Stratejileri ile Entegrasyon

• RCM

• TPM

• Koşul bazlı bakım

• Periyodik bakım

Bakım stratejisi yaşam döngüsünün erken aşamasında belirlenmelidir.

Bilgi & Veri Yönetimi (Madde 7.5)

• Varlık geçmişi

• Arıza kayıtları

• Bakım maliyetleri

• Enerji tüketimleri

• Değişiklik kayıtları

CMMS / EAM üzerinden yaşam döngüsü verisi izlenmesi

Değişikliklerin Yönetimi (Madde 8.2)

Değişiklik yönetimi kapsamında yapılan değişiklikler varlığı nasıl etkilediği önem kazanmaktadır. Bu kapsamda,

• Modifikasyonlar

• Kapasite artırımı

• Kullanım amacının değişmesi gibi değişiklikler dikkate alınabilir.

Elden Çıkarma & Sürdürülebilirlik

Elden çıkarma kavramı analiz aşamasında en çok göz ardı edilen noktalardan birisidir. Bunun sebebinin ise endüstride sahip olunan varlıkların ömürlerinin 10’larca yıl olması olarak düşünebiliriz. Sahip olunan ekipmanın ekonomik yada teknik ömrünün çok uzun olması hurda yada elden çıkarma risklerinin ve maliyetinin olmadığını göstermemelidir.

Bu sebeple analiz aşamasında aşağıdaki konuların dikkate alınmasında fayda görüyorum.

• Çevresel etkiler

• Yasal yükümlülükler

• Geri dönüşüm

• Atık maliyetleri

Anlatımını yapmış olduğum detaylar çerçevesinde yapılması gereken çalışmanın çıkış noktası her zaman ISO 55001 Varlık Yönetim Sistemi sertifikasına sahip olma talebi olmayabilir.

Ben burada çerçeveyi standart kapsamında çizdiğim için denetçi gözüyle en çok karşılaşılan temel uygunsuzlukları da açıklamanın faydalı olacağı kanaatindeyim.

• LCC’nin sadece “teorik” olarak var olması

• Satın alma kararlarının sadece fiyat bazlı olması

• Elden çıkarma aşamasının hiç dokümante edilmemesi

• Bakım stratejilerinin yaşam döngüsünden kopuk olması